HOLEN MOR ( SEL MARIN ) - II - 6 - La Petite Cendrillon du " Moulin au Chaix " .
HOLEN MOR ( SEL MARIN )
6 - La Petite Cendrillon
du " Moulin au Chaix "
La vie n'est qu'un songe , un mauvais rêve sans doute , dirait Marcel Proust , tant que vous n'avez pas pu vous endormir parce que votre chère maman n'est pas venue ce soir vous offrir son dernier baiser .
Je revois encore , comme d'une vague sombre surgie de ma mémoire , son sourire qui m'éclaire avant de s'étendre , apaisé , lumineux , sur le rivage retrouvé des premiers jours , cet obscur pays du temps perdu dont parle Marcel , et qui a pour lui le goût d'une madeleine , ou encore le " Domaine Mystérieux " du " Grand Meaulnes " ... ( 19 )
Parce qu'en Bretagne , on ne parle pas non plus , vous savez , de patrie , mais plutôt de terre maternelle ... On est un peu comme des juifs , chaque mère cultive et transmet l'héritage de notre duchesse ou de sainte Anne , chaque marin , puisant dans notre passé pour nous libérer du présent , finit par rejoindre la mer ...
Lorsque j'emprunte à mon tour ce tracé clair-obscur des souvenirs de mon enfance , il m'arrive parfois de redécouvrir ces vieux livres qui , jadis , imprégnèrent mon âme d'un parfum si précieux de cet indicible autre monde ...
Je revois Hélène avec son manuel d'histoire bretonne lorsqu'elle se rendait à l'école en sabots de bois .
Les photos jaunies de l'époque me montrent le rire de sa jeunesse , malgré tout , dans ce quartier de misère à Saint-Brieuc : " Chemin du Moulin au Chaix " .
Depuis , j'ai refait le pèlerinage .
Mais chaque fois , la même angoisse m'a étreint devant le spectacle sinistre de cette baraque maléfique !
A-t-elle vraiment disparue aujourd'hui ?
Je n'en sais rien . Je ne sais pas si elle a été remplacée par quelque immeuble de rapport , si la petite sente qui , sous la voie de chemin de fer , bordait la triste maisonnette a été enfin goudronnée ?
Quant au chien-loup devant la porte , il y a vingt-cinq ou trente ans ?
Le bruit de sa chaîne et de ses aboiements cruels retentissent toujours dans mon coeur et dans ma tête !
Ils se mêleront sans doute éternellement " au grand vent du nord qui se déchaîne en sa sombre fureur ! "
Ces vers d'un magnifique poème de DIR-NA-DOR intitulé " Fe , Spi , Karante " ( ce qui signifie : Foi , Espérance , Amour ) , daté du 20 février 1907 , je les connais presque par
coeur . Ils ont longtemps fasciné mon imagination de poète exilé . Ils concluent majestueusement le petit ouvrage rédigé au début du 20è siècle par Alain Raison Du Cleuziou et par le vicomte Charles De La Lande De Calan , camériste secret de sa sainteté Pie X .
" Sur son rocher fidèle , agenouillée dans sa foi , Breizh ne tremble pas ! "
- Breizh , la Bretagne !
" War he roc'h kalet , gant Fe daoulinet , Breizh ne spouron ket ! " ( 20 )
Avant de m'endormir , moi aussi , émerveillé , sur ce livre d'école , je pense que j'aurais dû écouter plus religieusement cette femme simple et travailleuse qui , certainement , souhaitait transmettre à son fils avec fierté ces nobles récits d'une histoire digne et tragique , celle de notre peuple , apprise à Robien chez les Soeurs du Saint-Esprit :
Nominoë , vainqueur du roi franc Charles le Chauve , le pillage de Nantes par les Normands - les Vikings - , le départ d'Alain-Fergent pour la Grande Croisade , laissant son beau duché à la pieuse et douce Ermengarde , son épouse ... ( 21 )
Mais le souvenir douloureux d'une sombre aurore avait suffi à rendre presque muette la petite Cendrillon du Moulin au
Chaix .
Elle me berçait parfois , pourtant , me montrant tout son amour et sa tendresse dans une comptine qui datait de cette époque si difficile :
" Le petit Jésus allait à l'école
En portant sa croix sur ses deux épaules ... " ( 22 )
Grand-mère Anna était trop vite partie pour un monde meilleur , laissant une pauvre adolescente , victime des mauvais traitements de son père et d'une marâtre , avec sa solitude et son chagrin .
Quelle peine dut avoir celle-ci pour élever toute seule son jeune frère et sa cadette !
Moi , enfant privilégié , je souffrais pourtant de ce misérable exil hors de mon héritage , de mon "matrimoine " , en quelque sorte , inconscient toutefois de ses contingences , réinventant sans cesse nos chimères armoricaines , réécrivant une fois de plus la liste de nos rois , comtes et ducs , de nos pays de cocagne aux noms si évocateurs me parlant d'une glorieuse épopée , d'une terre inaccessible mais qui me ressemblait , qui était mienne !
Broërec , Erispoë , Salomon , Cornouaille , Domnonée ... ( 23 )
Revanche sur l'Histoire ?
Je me sentais si triste lorsque nous en arrivions aux malheurs de notre chère
duchesse , la petite " Brette " comme on l'appelait à la cour de France avec mépris , bien jeune et tellement seule face à l'inéluctable destinée de son pays , notre Bretagne ! ( 24 )
Les efforts du fidèle conseiller Landais n'avaient servi à rien .
Celui-ci , victime de la trahison , " fut pris , condamné à mort et pendu à Nantes
( 1485 ) " . ( 25 )
Quant au duc François II , père de l'infortunée Princesse , il se trouva " mort de
chagrin " , dit le livre , après le grand désastre de Saint-Aubin-Du-Cormier ( 1488 ) .
Cette funeste défaite sonna le glas de notre indépendance . ( 26 )
Je me sens si triste encore en ce jour lorsque je repense à ma mère , mais en même temps , je suis rempli d'espoir et d'une joie toute céleste ou surnaturelle !
" Cet amour-là , vois-tu ma mie , chante notre barde Glenmor , ne meurt pas ... " ( 27 )
Maman , je t'aime !
Notes :
19 - " A la Recherche du Temps Perdu " ( I - " Du Côté de chez Swann " , 1 - Combray , 1913 ) : Marcel Proust ( 1871 - 1922 ) .
" Le Grand Meaulnes " ( 1913 ) : Alain-Fournier ( 1886 - 1914 ) .
20 - " La Petite Cendrillon du " Moulin au Chai " ( " Balade au Pays des Ombres " , II - Note 23 ) - copyright 2018 Dan Ar Wern / Edilivre - Tous droits réservés .
Dir-Na-Dor ( Erwan Ar Moal , 1874 - 1957 ) , écrivain , poète et résistant breton natif du Trégor .
21 - Nominoë ( 845 - 851 ) , roi de Bretagne , père de la Patrie - Charles II ( 823 - 877 ) , dit le Chauve , petit-fils de Charlemagne , roi de France , empereur d'Occident - Alain IV
( 1060 -1119 ) , dit " Fergent " , duc de Bretagne , mari d'Ermengarde d'Anjou ( 1072 - 1146 ) à qui il laissa son beau duché pendant la Croisade .
22 - Chanson traditionnelle .
23 - Broërec ou Bro-Waroch , royaume des Bretons cornouaillais du VIè siècle - Erispoë , roi de Bretagne ( 851 - 857 ) - Salaün ou Salomon , roi de Bretagne ( 857 - 874 ) - Cornouaille ( Kernev ) , nom d'une province bretonne - Domnonée , royaume breton du VIè siècle .
24 - Voir " Holen Mor " , chapitre 3 .
25 - Pierre Landais ( 1430 - 1485 ) , principal conseiller du duc François II de Bretagne , s'efforça de défendre l'indépendance du duché contre les maneuvres du roi de France .
26 - Saint-Aubin-du-Cormier , champ de bataille où l'armée bretonne fut vaincue par celle du roi de France ( 28 juillet 1488 ) .
27 - " Cet Amour-Là " ( 1969 ) , chanson de Glenmor ( 1931 - 1996 ) , barde breton - Tous droits réservés .
6 - Luduennig ar Vilin-Winlec'h
N'eo nemet un hunvre hor buhez a dremen , marteze , ur wallhunvre kentoc'h a larfe Marsel Proust , keit ha ma ne vefe ket tu deoc'h da gousket o vezan ma ne oa ket deut ho mamm garet da ginnig deoc'h he fok ziwezhan !
Adwelout a ran c'hoazh , 'vel d'ur goummenn zu bet tarzhet eus donderioù va envor , he mousc'hoarzh o paran warnan 'raok dezhan mont , splann ha peoc'hus , war aod adkavet va deizioù kentan , e bro-se ken tenval an amzer gollet ma komze anezhi Marsel , he doa evitan blaz ur vadalen , pe hini " kevrinus " Meaulnes Veur ! ( 19 )
Rak e vez gwelloc'h komzet eus " Mammvro " ganimp diwar-benn Breizh , hag un tamm 'vel ar Yuzeved emaomp , o vezan m'eo ret d'ar mammoù diorren mat o bugale da dreuzkas dezho hêrezh santez pe an dugez Anna , da lavarout eo hon henvoaz d'ar remziadoù da zont ! Ha setu penaos , d'am sonj , e tizho pep moraer ar mor , 'benn ar fin , o vont davit dour an tremened evit hon dieubin diouzh an amzer-vreman ...
Pa gemeran penn hent amsked hunvreoù hag envorennoù va bugeliezh , e c'hoarvez din adkavout al levrioù kozh-se a skoas un taol gwechall em c'halon gant o frond prizus deuet eus ur bed all .
Adwelout a ran c'hoazh Lena o vont d'ar skol en he botoù-koad gant he dornlevr Istor Breizh .
Luc'hskeudennoù melenet ar vare-se a ziskouez din c'hoarzh he yaouankiz-flamm war he dremm en desped da gement-all , en he c'harter paour-glan e Sant Brieg , " Hent ar Vilin-Winlec'h " .
Adober 'm eus dleet ar birc'hirinded abaoe .
Met e oa ankeniet va spered ha gwasket va c'halon bewech ma welen al logell-man ken drouk ha diaoulek he hoal hag he beli .
Aet eo da get evit gwir hiziv ? N'ouzon ket resis .
N'ouzon ket ha n'he deus ket bet roet plas an tiig trist da ranndioù bennak da feurmin ha ne oa ket bet koultronet ar wenodennig a hede anezhan a-hend-all dindan an hent-houarn .
Hag evit ar mell ki-bleiz dirak e zor pemp-warn-ugent vloaz 'zo ? E harzoù gouez a dinto bepred em fenn hag em c'halon ! En em veskan a raint an eil egile da viken gant " An avel walarn a yud hag a groz ! "
Hogos a-zindan envor ez anaveze gwerzennoù-man barzhoneg hollgaer DIR-NA-DOR ( Erwan
Ar Moal ) , anvet " Fe , Spi , Karante " - Feiz , Spi , Karantez - ha deiziadet 20 C'hwevrer 1907 . Pell o deus entanet va faltazi barzh yaouank en harlu . Echu a reont meurdezus an oberennig bet skrivet gant Alain Raison Du Cleuziou ha Charles De La Lande De Calan , beskont ha kambrelan kuzh ar pab Pi X .
" War he roc'h kalet ,
Gant Fe daoulinet ,
Breiz ne spouron ket ! " ( 20 )
" Jour de Première Communion "
( Salon de 1905 ) , par Alfred Guillou ( 1844 -
1926 ) , peintre breton .
' Raok mont da gousket o chom en estlamm gant he danevelloù brav leun a reuz hag enor war un dro a-zivout Istor hon pobl bet desket e Robien e ti C'hoarezed ar Spered Santel , em bije gellet muioc'h teurel pled outo ha selaou gant muioc'h a feiz ouzh ar vaouez-se ken eeun hag oberiant a glaske o rein da c'houzout , lorc'h enni , d'he mab : Nevenoe , trec'hour war roue ar Franked Karl Voal , skrap Naoned gant an Normaned , Alan Fergant o vont kuit da Vrezel Vras ar Groaz en ul lezel e zugelezh kaer da Ermengard e bried , ken dous ha deol ... ( 21 )
Met envor boanius deroù ken tenval he deiz he doa lakaet luduennig ar vilin-winlec'h da vezan simudet a-walc'h .
Luskellan a rae ac'hanon a-wechoù , o tiskouez din he c'harantez don leizh he c'halon dener dre ur rimadellig a gane er prantad-se ken diaes :
" Mont a rae d'ar skol Jezuz mabigell ,
O tougen e groaz war e zivaskell ... " ( 22 )
( Le petit Jésus allait à l'école en portant sa croix dessus son épaule ... )
Re vuan 'oa aet va mamm-gozh Anna d'ur bed gwelloc'h , o lezel en hini-man he-unan gant he enkrez ur paourkaezh krennblac'h wallgaset gant he zad hag he lezvamm .
Pebezh ur c'hloaz 'oa dleet bet dezhi sevel he yaouankan breur gant he c'hoarig yaouan !
Evidon-me bugel peurskoaziet ha skoazellet mat , disonj hep digarez eus an darvoudoù ken munut-se , ne baouezen ket da c'houzanv garv koulskoude an harlu-se er-maez eus va hêrezh " mammvroel " koulz lavaret , oc'h adkrouin hep ehan hor rambreoù arvoriat , o skrivan ur wech c'hoazh roll hor roueed , konted ha duged , hor broioù puilhentez , enezi pell Avallac'h ken marzhus o anvioù , a gomze din eus ur vare leun a c'hloar , eus un douar dreistdiraez a oa henvel ouzhin , va hini : Bro-Ereg , Erispoe ,
Salaun , Kerne , Devnon ... ( 23 )
An dorzh d'ar gêr e kasen evel-se ?
Mont a raen mantret-marv neoazh pa veze kaoz eus gwalleurioù hon Dugez Anna , la " petite brette " evel ma veze great anezhi gant fae el lez c'hall , houman ken yaouank ha dilezet e-tal da blanedenn diflach va Breizh . ( 24 )
N'o doa servijet da netra strivoù Landais , ar c'huzulier feal , bet tapet gant un taol Juzaz , hag a voe " dalc'het , barnet d'ar marv ha krouget goude e Naoned ( 1485 ) " . ( 25 )
Evit an dug Fransez II , tad ar brinsez kaezh , en em gavas " marvet gant ar c'hlac'har " , a zispleg al levr , goude drouziwezh bras Sant-Albin-an-Hiliber , gwallziseur a sonas glaz hon dizalc'h ( 1488 ) . ( 26 )
En em santout a ran ken trist pa sonjan hiziv d'am mamm a-nevez , met ur goanag bras , ul levenez nenvel , dreistnatur a ziwan em fenn ivez adarre .
" Sell 'ta , ma dous , ne ya ket da get ar garantez-man , a gan hon barzh Glenmor ... " ( 27 )
Me ho kar , mammig !
Notennoù :
19 - " War Glask an Amzer Gollet " ( I - " Diouzh Tu Swann " , 1 - Combray , 1913 ) : Marsel Proust
( 1871 - 1922 ) .
" Meaulnes Veur " ( 1913 ) : Alain-Fournier
( 1886 - 1914 ) .
20 - Luduennig ar Vilin-Winlec'h ( " Tro-Vale e Bro ar Skeudoù " , II - Notenn 23 ) - copyright 2018 Dan Ar Wern / Edilivre - Pep gwir miret strizh .
" Istor Breizh Eeun " ( Histoire de Bretagne Elémentaire ) , gant Alain Raison Du Cleuziou ha Charles De La Lande De Calan , beskont , embannadurioù Armand Prud'homme , Sant Brieg , 12 ru Poulain-Corbion , 1933 .
Dir-Na-Dor ( Erwan Ar Moal , 1874 - 1957 ) , skrivagner brezhonek , barzh ha rezistant breton ganet e Bro-Dreger .
21 - Nevenoe ( 845 - 851 ) , roue Breizh , lesanvet " Tad ar Vro " - Karl II ( 823 - 877 ) , lesanvet " Karl Voal " , mab-bihan Karl-Veur , roue Bro-C'hall hag Impalaer ar C'hornôg - Alan IV ( war-dro 1060 - 1119 ) , dug Breizh ( 1084 - 1112 ) , gwaz Ermangard Anjev ( 1072 - 1146 ) e piv e fizias e zouar e-pad Brezel ar Groaz .
22 - Kanaouenn hengounel .
23 - Bro-Ereg pe Vro-Warok , rouantelezh Bretoned Kerne ar c'hwec'hvet kantved , Erispoe , roue Breizh ( 851 - 857 ) , Salaün , roue Breizh ( 857 - 874 ) , Kernev , rannvro , Devnon , rouantelezh Breizh ar c'hwec'hvet kantved .
24 - C/f " Holen Mor " , pennad 3 .
25 - Per Landais ( 1430 - 1485 ) , pennan kuzulier da Fransez II , dug Breizh , a strivas da zifenn frankiz Breizh a-enep iriennoù Charlez VIII , roue
Frans .
26 - Sant-Albin-an-Hiliber , lec'h emgann ma voe trec'het ennan arme Breizh gant hini Bro-C'hall ( 28 a viz Gouhere 1488 ) .
27 - " Cet Amour-Là " ( 1969 ) , kanaouenn Glenmor ( 1931 - 1996 ) , barzh breton - Pep gwir miret strizh .
DAN AR WERN - HOLEN MOR ( SEL MARIN ) - II - 6 - La Petite Cendrillon du " Moulin Au Chaix " ( 17 mai 2006 / 17 mai 2019 ) - Pep Gwir miret strizh - All rights reserved - Tous droits réservés .
" HOLEN MOR " , copyright 2023 .
/image%2F1535069%2F20230529%2Fob_cbf6b7_alfred-guillou-first-communion.jpg)